Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi

Cumhuriyetten önce Urfalı Süryanilerin yaşadıkları Nimetullah Mahallesindeki Elli sekiz Meydanının kuzeyinde, Hz. İsa'nın iki havarisinin hatırasına inşa edilmiş olan Mor Petrus ve Mor Paulus adlı bir kilise bulunuyor. Mor Petrus ve Mor Paulus Kilisesinin giriş kapısı üzerindeki 10 satırlık Süryanice kitabede, kilisenin 1861 yılında inşa edildiği yazılıdır. Urfalı Süryanilerin 1924 yılında Halep'e göç edişlerine kadar, kilise ve medrese olarak kullanılmıştır.

1. Kilisenin ismi Neden Değişti? / Reji İsmi Nereden Geliyor?

Kilisenin ismi Neden Değişti? / Reji İsmi Nereden Geliyor?
Kilisenin içi ayin yapılan alan

Kilise, 1924 yılında Tekel İdaresi'ne verildikten sonra Tekel İdaresi, burada Tütün İşleme Fabrikası açtı. Urfalılar tarafından Tekel kelimesinin Fransızca karşılığı olan Regie (Reji)'den dolayı "Reji Kilisesi" olarak tanındı. Bina sonraki yıllarda şaraplık üzüm deposu olarak kullanıldı. Uzun yıllar tekel deposu olarak kullanılan kilise ve güney bahçesindeki yapılar, 1998 ve 2008 yıllarında Şanlıurfa Valiliği'nce restore edildi. Bina, 24 Mayıs 2002 tarihinde “Vali Kemalettin Gazezoğlu Kültür Merkezi” adıyla hizmete girmiş olup çeşitli sosyal ve kültürel etkinlikler için kullanılmaktadır.

2. Kilisenin Kitabeleri Korunarak Şanlıurfa Müzesinde Sergilenmektedir, Bir Kısmı da yapının İçinde Duruyor

Kilisenin Kitabeleri Korunarak Şanlıurfa Müzesinde Sergilenmektedir, Bir Kısmı da yapının İçinde Duruyor
Kilisenin Kitabeleri Korunarak Şanlıurfa Müzesinde Sergilenmektedir, Bir Kısmı da yapının İçinde Duruyor

Kilisenin restorasyonu sırasında çevresinde bulunan oraya buraya bırakılmış mezar kitabeleri toplanarak bir araya getirilmiş ve büyük bir kısmı Şanlıurfa Müzesi'ne nakledilmiştir. Bir kısmı da zaten restorasyon sırasında duvardaki yerinde korunmuştur. Bunların dışında kalan birkaç mezar kitabesi de restorasyon öncesi kiliseden çalınmıştır.

3. 1861 Yılından 1924 Yılına Kadar Cemaati Olan Bir Kiliseydi

1861 Yılından 1924 Yılına Kadar Cemaati Olan Bir Kiliseydi
1861 ile 1924 arasında 63 yıl cemaati olan kilise cemaati Haleb'e göç edince boş kaldı

Cumhuriyetten önce Urfalı Süryanilerin yaşadıkları Nimetullah Mahallesi'ndeki Ellisekiz Meydanı'nın kuzeyinde, Hz. İsa'nın iki havarisinin hatırasına inşa edilmiş olan Mar Petrus ve Mar Paulus adlı bir kilise bulunuyor. Mar Petrus ve Mar Paulus Kilisesi'nin giriş kapısı üzerindeki 10 satırlık Süryanice kitabede, kilisenin 1861 yılında inşa edildiği yazılıdır. Urfalı Süryanilerin 1924 yılında Halep'e göç edişlerine kadar, kilise ve medrese olarak kullanılmıştır.

4. Reji Kilisesinin Günümüze Kadar Ayakta Kalan Kitabesi

Reji Kilisesinin Günümüze Kadar Ayakta Kalan Kitabesi
Reji Kilisesinin Günümüze Kadar Ayakta Kalan Kitabesi

Kitabenin tercümesi şöyledir: “Bütün dünya sana tapar, diz çöker ve her dil adına şükreder. Salih kişilerin girdikleri Allah'ın evi olan bu kutsal Aziz Petrus ve Aziz Paulus Kilisesi, Patrik II.Yakub ve Metropolit Aziz Gregorius David döneminde, mümin Süryânî- Yakûbî halkının yardımıyla 2112 Yunani yılında inşâ edildi. Rab katkısı olan herkesi mükâfatlandırsın.“ Kitabede verilen Yunani 2112 rakamının miladi olarak karşılığı 1861'dir.

5. Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesinde Restorasyon Sonrası Kaybolan Mezar Taşı

Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesinde Restorasyon Sonrası Kaybolan Mezar Taşı
Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesinde Restorasyon Sonrası Kaybolan Mezar Taşı

2. Mezar Kitabesi 60 • Şanlıurfa Kültür Sanat Tarih ve Turizm Dergisi • Sayı: 11 Bu kitabeye ait fotoğraf Sn. A.Cihat Kürkçüoğlu Arşivine aittir.

İki parçadan oluşan kitabenin alt büyük kısmını restorasyon sırasında görüp fotoğraflama ve inceleme fırsatı buldum.

Tarih yazılı üst kısmı kayıp idi. Kırmızı mermerin üzerine yazılı Şem'un adlı bir kilise görevlisine ait olan bu kitabe bugün kayıptır. 9 satırdan oluşan metnin okunuşu şöyledir: Miladi 15 Ocak 1877 Felek etti ………………kıldı sad pare İçirdi gam ecelden içerimde açdi yare Vücud nazik endamım bugün tobrağa yem dutdi Garib oldum bu dünyadan görünmem asla nazara Validem, mahbubum, bacım, refikim, dost sertacım Çün ……. geriye …… ve ne güne gittim mezara Namım Şem'un-ı zahid oldi, pederimden bu ad oldi Narım (?) size ziyad (?) oldu, rahmetten önce yok çare. Anlamını çözüp okuyamadığımız yerlere noktalar koyarak geçtik. Bundan dolayı 2., 7. ve 9. satırlarda anlam bakımından eksiklikler oldu.

6. Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Kitabeleri

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Kitabeleri
Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Kitabeleri

Süryanice harfleri kullanarak Osmanlıca Türkçesiyle yazılmış şiir tarzında 3 adet mezar kitabesini gözden geçireceğiz. Türkiye'de bu tür kitabelerin sadece Urfa'da bulunduğunu tahmin ediyoruz. Mezar kitabelerinden anladığımız kadarıyla Süryani din adamları 150 yıl önceki Osmanlı coğrafyasındaki kültür ve edebiyatı çok iyi biliyorlardı ve bunu mezar kitabelerine de yansıtmışlardı. Süryanilerde kilise görevlileri öldükleri zaman bunlar için ayrılmış olan kilisenin duvar mezarlarına gömülüyorlardı. Zaten kitabelerin hemen tamamı duvarlar üzerinde bulunmuştur. Şimdi bu kitabeleri gözden geçirelim: 1. Mezar Kitabesi Kitabe, ana giriş kapısının karşısında sağdaki kolon üzerindedir. Çok genç yaşta ölen Şemmas Mihayel'e aittir. Restorasyon sırasında kısmen tahrip edilmiştir. 9 satırlık metnin okunuşu şöyledir: Felek çok ev yıkub virâne eyler Aceb bir gün ider mi birin âbâd Gam-u enduhtın göz açdırır mı Kalır mı kimse(de) âlemde dilşâd Görün ahvalini Şemmas Mihayel'in kim Cihandan gitti ki maksud-u nâşâd Civan iken ecel camın içirdin Elinden ey felek sâd feryâd feryâd Sene miladi 15 Şubat 1892 Metnin sadeleştirilmiş şekli de şöyledir: “Felek çok ev yıkıp darmadağın eder, acaba bir gün birini bayındır eder mi? Birikmiş gam göz açtırır mı? Şu dünyada gönlü hoş bir kimse kalır mı? Gelin Şemmas Mihayel'in halini bir görün ki; dilekleri gerçekleşmeden bu dünyadan gitti. Ey felek bu daha henüz genç iken canını aldın, senin elinden yüzlerce feryat feryat!” (Şemmas: Kilisede papaz ve rahibin ardında İncili okuyan rahip adayı).

7. Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Mezar Kitabesi

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Mezar Kitabesi
Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Mezar Kitabesi

3. Mezar Kitabesi Bu son mezar kitabesi de 9 satırdan oluşmaktadır. İgnatius adlı bir kilise görevlisine ait olan kitabe Şanlıurfa Müzesi'ndedir. Metnin okunuşu şöyledir: Miladi sene 1900, 16 Nisan Lutf idub bir fat(i)ha İle ruhumi şâd ideler Kabrimin virânesin Ma'mur âbâd ideler Rahmetle İgnatius'u Yâd edin ihvân-ı din Bârgâh-ı Hakda makbul Ola a'mâli hemin. Metnin sadeleştirilmiş şekli de şöyledir: “Lutf edip bir fat(i)ha okuyarak ruhumu memnun etsinler. Darmadağın olan mezarımı bayındır etsinler. Ey din kardeşleri, İgnatius'u rahmetle anın ki, Hakkın yüksek divanında amelleri hemen kabul edilsin.” Metnin 2. satırında geçen “fatha” kelimesini biz “Fatiha” olarak okuduk. Zaten metnin genel anlamı da bunu gerektiriyordu. Çok düşündük acaba ruh “Fatiha”dan başka ne ile şâd (memnun) olabilir? Bundan başka mezar taşı üzerinde bu kelimenin olduğu alan kısmen tahrip edilmiş görünüyordu. Bu kelimeden dolayı, bu kişinin Müslümanlığa yakınlık duyan biri olduğuna kanaat getirdik. Kelimenin tam okunuşunu Sn. Gabriyel Akyüz'le görüştük. Fotoğrafı inceleyen Akyüz, Süryani kültüründe “Fatiha” olmadığını, bu kelimenin “fatho” şeklinde okunması gerektiğini ve bunun da “açma/açılma” ile ilgili bir kelime olduğunu söyledi. Ancak biz gene kelimeyi “Fatiha” olarak okuma yanlısıyız.

8. Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi
Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi içeriden görünümü

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi içeriden görünümü

9. Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Bugün Kültür Merkezi Olarak Kullanılıyor

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Bugün Kültür Merkezi Olarak Kullanılıyor
Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Bugün Kültür Merkezi Olarak Kullanılıyor

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Bugün Kültür Merkezi Olarak Kullanılıyor

10. Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Oturma Düzeni

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Oturma Düzeni
Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Oturma Düzeni

Şanlıurfa Mor Petrus - Mor Pavlus Kilisesi / Reji Kilisesi Oturma Düzeni